Адыгей теле

Адыгей (адыгэ) теле - (рус. Адыге́йский язы́к (түбәнге черкес, көнбайыш черкес, көнбайыш адыгей, кях) — адыгей халҡының абхаз-адыгей телдәре ғаиләһенә ҡараған теле.

Адыгей теле
адыг. Адыгабзэ
адыг. Кӏах Адыгабзэ‎
Ҡыҫҡаса атамаһыадыгъейаг
Дәүләт Рәсәй[1]
 Төркиә[2]
 Иордания[3]
 Сүриә[4]
Барлыҡҡа килгәнАдыгея Республикаһы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы һәм Краснодар крайы
Тел төрҙәреагглютинатив телдәр, SOV[d] һәм эргативные языки[d]
ЯҙыуКирил алфавиты, адыгей яҙыуы[d] һәм ғәрәп яҙыуы[d]
Телдә һөйләшеүселәр575 900 кеше (2010)[5],
117 500 кеше (2010)[5]
Телдең ЮНЕСКО статусыбирешеүсән[d][6]
Ethnologue каталогында тел статусы2 Төбәк[d][5]
Урынлашыу картаһы
Викимедиа проекттарында тел кодыady
 Адыгей теле Викимилектә

Дөйөм мәғлүмәттәр

үҙгәртергә

Адыгэ теле Рәсәйҙә Адыгей Республикаһында , шулай уҡ Краснодар крайының Лазарев, Туапсе муниципаль райондарында таралған. Бынан тыш Төркиә, Сүриә, Ливия, Мысыр, Иордания дәүләттәрендәге күп һанлы диаспоралар, шулай уҡ Израиль һәм Яҡын Көнсығыштағы һәм Европалағы башҡа дәүләттәрҙең аҙ һанлы диаспоралары араһында киң таралған.

Рәсәйҙә адыгей телендә һөйләшеүселәр һаны — 117 489 кеше (2010).

Адыгей телендә дүрт телдә диалект булып, улар абадзех (Рәсәй территорияһында хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡты тиерлек, әммә адыгей диаспоралары ҡулланыуын дауам итә), бжедуг, темиргой, шапсуг ырыуҙары исемен йөрөтә.

Адыгей әҙәби теле итеп темиргой диалекты һайланған.

Октябрь революцияһынан һуң ғәрәп әлифбаһы нигеҙендә яҙма булдырылған, ул 1927 йылда латин теле менән алмаштырылған, ә 1938 йылдан кириллица ҡулланыла башлаған.

Адыгей әлифбаһы һәм хәрефтәр атамаһы:

А а

а

Б б

бы

В в

вы

Г г

гы

Гу гу

гуы

Гъ гъ

гъы

Гъу гъу

гъуы

Д д

ды

Дж дж

джы

Дз дз

дзы

Дзу дзу

дзуы

Е е

йэ

(Ё ё)

йо

Ж ж

жы

Жъ жъ

жъы

Жъу жъу

жъуы

Жь жь

жьы

З з

зы

И и

йы

Й й

йы кІаку

К к*

кы

Ку ку

куы

Къ къ

къы

Къу къу

къуы

КІ кІ**

кІы

КІу кІу

кІуы

Л л

лы

Лъ лъ

лъы

ЛІ лІ

лІы

М м

мы

Н н

ны

О о***

уэ

П п

пы

ПІ пІ

пІы

ПІу пІу

пІуы

Р р

ры

С с

сы

Т т

ты

ТІ тІ

тІы

ТІу тІу

тІуы

У у

уы

Ф ф

фы

Х х

хы

Хъ хъ

хъы

Хъу хъу

хъуы

Хь хь

хьы

Ц ц

цы

Цу цу

цуы

ЦІ цІ

цІы

Ч ч

чы

ЧІ чІ

чІы

Ш ш

шы

Шъ шъ

шъы

ШІ шІ

шІы

ШІу шІу

шІуы

Щ щ

щы

(Ъ ъ)

пытэ тамыгь

Ы ы

ы

(Ь ь)

шъэбэ тамыгь

Э э

э

(Ю ю)

йыу

(Я я)

йа

I

Іы

Іу

Іыу

Адыгей әлифбаһында 64 хәреф: 7 һуҙынҡы һәм 57 тартынҡы. Уларҙан ё, к, ъ, ь, ю, я хәрефтәре башлыса башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙә ҡулланыла ; «о» өнөн уэ/эу, кІ>чІ дифтонгылары менән бирәләр. Элегерәк әлифбаға щІ, щІу хәрефтәре инә ине.

Үҙенсәлекле өндәр өсөн «у», «ь», «ъ», «I» хәрефтәре комбинациялары: гу, гь, гьу, къ, къу, кІ, кІу, жъ, жъу, шъ, шъу, шІ, шІу һәм башҡалар ҡулланыла. Был ҡушымталар урыҫ телендәге кеүек үк бер өн (фонема) хасил итә, мәҫәлән: ль, ть, сь.

Адыгей телендә лә, ҡабарҙы телендә лә жь һәм жъ бер үк төрлө әйтелә, әммә төрлөсә яҙыла.

КириллицаХалыҡ-ара Фонетик ӘлифбаӘйтелешҺүҙҙәр
А аачъэ, апчъы
Б бbбаджэ́, бэ
В вv
Г гɣгыны́, чъыгы
ɡ
Гу гуɡʷгу, гущыӀ
Гъ гъʁгъатхэ́, гъэмаф
Гъу гъуʁʷгъунэ́гъу, гъунджэ
Д дdдыджы́, дахэ
Дж джджан, лъэмыдж
Дз дзdzдзыо, дзын
Дзу дзуdzʷхьандзу, хьандзуачӀ
Е еe ja ajешэн, еплъы́н
(Ё ё)o joёлк
Ж жʒжэ, жакӀэ
Жъ жъʐжъы, жъажъэ
Жъу жъуʐʷжъун, жъуагъо
Жь жьʑжьыбгъэ, жьау
З зzзанкӀэ, зандэ
И иi ə jəихьан, икӀыпӀ
Й йjйод, бай
К кkкнопк, ручк
Ку кукушъэ, ку
Къ къqкъалэ, къэкӀон
Къу къукъухьэ, къушъхьэ
КӀ кӀkʼ kʼʲ tʃʼкӀымаф, кӀыхьэ (кӀ, шкӀэ)
КӀу кӀуkʷʼкӀун, кӀуакӀэ
Л лlлы, кӀалэ
ɮблы, чылэ, мыл
Лъ лъɬлъэбэкъу, лъащэ
ЛӀ лӀɬʼлӀы, лӀыгъэ
М мmмэзы́, мэлы
Н нnнэ, ны
О оo w wa awмощ, коны (о, осы, ощхы)
П пpпэ, сапэ
ПӀ пӀпӀэ, пӀэшъхьагъ
ПӀу пӀуpʷʼпӀун, пӀур
Р рrрикӀэн, риӀон
С сsсэ, сэшхо
Т тtтэтэ́жъ, тэ
ТӀ тӀтӀы, ятӀэ
ТӀу тӀуtʷʼтӀурыс, тӀурытӀу
У уu wушхун, убэн
Ф фfфыжьы́, фэен
Х хxхы, хасэ
Хъ хъχхъыен, пхъэн
Хъу хъуχʷхъун, хъурай
Хь хьħхьэ, хьаку
Ц цtsцагэ, цы
Цу цуtsʷцуакъэ, цу
ЦӀ цӀtsʼцӀынэ, цӀыфы
Ч чtʃ kʲчэфы, чэты
ЧӀ чӀtʃʼчӀыпӀэ, чӀыфэ
Чъ чъчъыгай, чъыӀэ
Ш шʃшы, шыблэ
Шъ шъʂпшъашъэ, шъабэ
Шъу шъуʂʷшъугъуалэ, шъукъакӀу
ШӀ шӀʃʼшӀын, шӀэны́гъ
ШӀу шӀуʃʷʼшӀуцӀэ, шӀуфэс
Щ щɕщагу, щатэ
(Ъ ъ)
Ы ыəыкӀи, зы
(Ь ь)
Э эaэтаж, нэнэжъ
(Ю ю)u juЮсыф, Юныс
Я яjaːяй, ябгэ
ӀʔӀэ, кӀасэ
ӀуʔʷӀукӀэн, Ӏусын, Ӏудан
КириллицаХалыҡ-ара Фонетик Әлифба
Гъу гъуʁʷə
Гъо гъоʁʷa
Жъу жъуʐʷə
Жъо жъоʐʷa
Ку куkʷə
Ко коkʷa
Къу къуqʷə
Къо къоqʷa
КӀу кӀуkʷʼə
КӀо кӀоkʷʼa
Шъу шъуʂʷə
Шъо шъоʂʷa
Ӏуʔʷə

Диалект хәрефтәре

үҙгәртергә
КириллицаХалыҡ-ара Фонетик ӘлифбаӘйтелешҺүҙҙәр
Гь гьɡʲгьанэ, гьэгун
Кь кькьэт, кьэхьы, жакьэ
СӀ сӀсӀэ, шӀусӀэ
ФӀ фӀфӀы, фӀыцӀэ
Ху хухуабэ, махо, хужьы
Чу чуtʃʷчуакъо, чу
ЩӀ щӀɕʼщӀалэ
ӀьhӀьыгь, Ӏьыдэдэм, дэӀьэ

Адыгей телендә «Адыгэ макъ» («Адыгэ тауышы») тип аталған гәзит сығарыла.

зы — «бер»тІу — «ике»
щы — «өс»плІы — «дүрт»
тфы — «биш»хы — «алты»
блы — «ете»и — «һигеҙ»
бгъу — «туғыҙ»пшІы — «ун»
пшІыкІузы — «ун бер»пшІыкІутІу — «ун ике»
пшІыкІущы — «ун өс»пшІыкІуплІы — «ун дүрт»
пшІыкІутф — «ун биш»пшІыкІухы — «ун алты»
пшІыкІублы — «ун ете»пшІыкІуи — «вун һигеҙ»
пшІыкІубгъу — «ун туғыҙ»тІокІы — «егерме»
тІокІырэ зырэ — «егерме бер»тІокІырэ тІурэ — «егерме ике»
щэкІы — «утыҙ»тІокІитІу — «ҡырҡ» (һүҙмә-һүҙ «ике егерме»)
шъэныкъо — «илле» (һүҙмә-һүҙ «йөҙҙөң яртыһы»)тІокІищ — «алтмыш» (һүҙмә-һүҙ «өс егерме»)
тІокІищырэ пшІырэ — «етмеш» (һүҙмә-һүҙ «алтмыш та ун»)тІокІиплІ — «һикһән» (һүҙмә-һүҙ «дүрт егерме»)
тІокІиплІырэ пшІырэ — «туҡһан» (һүҙмә-һүҙ «һикһән да ун»)шъэ — «йөҙ»
минищ — «өс мең»мин — «мең»
шъитф — «биш йөҙ»шъиплІ — «дүрт йөҙ»


Әҙәбиәт

үҙгәртергә
  • Адыгейская орфография (Адыгэ орфографиер)/ Подгот. Д. А. Ашхамаф при участии Н. Ф. Яковлева. — 2-е изд. — Майкоп: Адыгнациздат, 1938. — 24 с.
  • Ашхамаф Д. А. Краткий обзор адыгейских диалектов. — Майкоп: Адыгнациздат, 1939. — 20 с.
  • Яковлев Н. Ф., Ашхамаф Д. А. Грамматика адыгейского литературного языка/ Отв. ред. И. И. Мещанинов, С. Л. Быховская. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1941. — 464 с.
  • Русско-адыгейский словарь (Урыс-адыгэ гущыIалъ)/ Под редакцией Х. Д. Водождокова; С приложением краткого грамматического очерка адыгейского языка 3. И. Керашевой. — М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1960. — 1098 с.
  • Рогова Г. В., Керашева З. И. Грамматика адыгейского языка. — Майкоп: Адыгейское отделение Краснодарского книжного издательства, 1966. — 462 с.
  • Сборник статей по синтаксису адыгейского языка/ Отв. ред. Б. М. Берсиров, К. X. Курашинов. — Майкоп, 1973. — 220 с.
  • Адыгейско-русский словарь (Адыгэ-урыс гущыIалъ)/ Под ред. Ж. А. Шаова. — Майкоп: Адыгейский НИИ, 1975. — 440 с.
  • Сборник статей по адыгейскому языку/ Отв. ред. М. А. Кумахов, К. X. Меретуков. — Майкоп, 1976. — 422 с.
  • Строение предложения в адыгейском языке: Сб. статей/ Редкол.: З. Ю. Кумахова, Ю. А. Тхаркахо. — Майкоп, 1976. — 156 с.
  • Блягоз З. У. Адыгейско-русское двуязычие. — Майкоп: Адыгейское отделение Краснодарского книжного издательства, 1982. — 135 с.
  • Тхаркахо Ю. А. Становление стилей и норм адыгейского литературного языка/ Отв. ред. 3. Ю. Кумахова. — Майкоп: Адыгейское отделение Краснодарского книжного издательства, 1982. — 192 с.
  • Лексика и словообразование в адыгейском языке: Сб. статей/ Отв. ред. З. У. Блягоз. — Майкоп, 1987. — 158 с.
  • Адыгабзэм играмматикэрэ илексикэрэ яIофыгъо-хэр (Вопросы грамматики и лексики адыгейского языка)/ Ред. Къ. Мэрэтыкъо, К. КIуращынэ. — Мыекъуапэ, 1989. — 144 н.
  • Тхаркахо Ю. А. Адыгейско-русский словарь (Адыгэ-урыс гущыIалъ). — Майкоп: Адыгейское книжное издательство, 1991. — 304 с.

Иҫкәрмәләр

үҙгәртергә
  1. ScriptSource - Russian Federation
  2. ScriptSource - Turkey
  3. ScriptSource - Jordan
  4. ScriptSource - Syria
  5. 5,0 5,1 5,2 Ethnologue (ингл.) — 25, 19 — Dallas, Texas: SIL International, 1951. — ISSN 1946-9675
  6. Красная книга языков ЮНЕСКО
  7. Тхаркахо Ю. А. Адыгейско-русский словарь (Адыгэ-урыс гущыIалъ). — Майкоп: Адыгейское книжное издательство, 1991. — 304 с.

Һылтанмалар

үҙгәртергә
🔥 Top keywords: